Sigrid Finne

Då mor mi hadde bursdag for ein månads tid sidan, gjekk eg i den lokale bokhandelen på Grünerløkka for å finne ei bok. Dette er ein liten bokhandel og han har ikkje særleg godt utval, unnateke når det gjeld mjukinnbundne bøker, der han har det meste av det som har vore på bestselgjarlistene, og nokre klassikarar attpå.
Men eg fann éi bok.

Eg fann Sigrid Finne av forfattaren Marit Tusvik. Om forfattaren (Marit Tusvik) som skal skrive om mor si (Sigrid Finne) etter at ho er død. Det er ei særskilt historie ho vil skrive, og ho vil skrive henne på riktig måte. Men det er ikkje så enkelt å få dette til. Ho prøver heime, det går ikkje, ho reiser til Island og til Sicilia.

Eg gav kanskje denne boka til mor mi dels av ein egoistisk grunn. Eg tenkte at det kunne bli ein parallell der ein gong, ein dag. At eg (forfattaren) vil skrive om mor mi (mor mi), og at denne boka var ei vi kunne lese, begge to, og tenke oss inn i. Setje oss sjølve i ei fjern framtid inn i rollene til Marit og Sigrid, kanskje snakke om det etterpå, om boka, om oss, om å skrive om mor si, om å vere ei mor det vil bli skriven om. Men mor mi har gløymt å lese boka. Faktisk hadde ho forlagt henne.

Men då ho til slutt fann henne fram (ho var ikkje langt unna) la eg meg til å lese henne innimellom slaga med Song for Eirabu. Og sidan boka er velskriven, interessant, passe lang (omlag 200 sider) og lettlesen, gjekk det på eit par solarøkter.

Det er ei fin bok som har fått fine kritikkar. Det er ei historie om forfattaren, om skrivinga, det er ein metaroman, men det er også ei historie om Sigrid Finne. Ei historie eg forstår at Marit Tusvik ville fortelje.

Jeg ser på notatene i fanget mitt, side opp og side ned med ord nedskriblet i full fart. I mørket ligner de et barokt broderi improvisert etter et fastlagt mønster der vrangsiden skal være like fin som retten. Hvordan skal jeg greie det?

Kanskje ser hun min bekymring, for hun sier: Nå har vi kjent hverandre i hele ditt liv. Tror du at du noengang kommer til å omtale meg som en som var opptatt av å være nøyaktig?

Nei, sier jeg. Og så ler vi. Sammen. Og så begynner jeg å gråte fordi hun omtaler seg selv i fortid og fordi det er sant det hun sier, hun er det mest inkonsekvente og unøyaktige menneske jeg har kjent, og jeg, datteren hennes, skal ikke bekymre meg for bagateller på hennes vegne i en hellig stund som denne.

Nøyaktighet er for pedantene, sier hun. De engstelige, de som er redde for å bli tatt i små feil, de kan holde på med pirk (hun ler en søt liten latter) - du og jeg har ikke tid til å passe på sånt.

Ei nynorsk superstjerne

- Må du sjå sjøen?
- Nei, eg må jo ikkje. Ein må finne seg i alt her i livet. Også å ikkje sjå sjøen.

(Unisont latterbrøl frå salen.)

Mann møter myte

Jon Fosse fyller femti år i september, og feirast i både inn- og utland, av forlag og av heimbygd. Sidan debuten i 1983 har Fosse skrive ei rekke bøker innan fleire sjangrar og for både barn og vaksne. Særleg kjent er han kanskje som dramatikar, og stykka hans er sett opp i ei rekke land, det har vore over åtte hundre førestellingar. For meg er det forteljingane som er viktigast, særleg den vakre romanen Morgon og kveld frå 2000.

Vi fekk treffe ein Jon Fosse i storform på Dei Nynorske Festspela i Aasentunet i går. Det finst ei rekke myter om denne mannen. At han er taus og tung, at han ikkje stiller opp på noko, at han er vanskeleg å intervjue. Men i møte med Cecilie N. Seiness, forfattar og journalist i Dag og Tid, og haustaktuell med portrettbok om Fosse, var han overraskande lettliva og morosam. Både han og salen lo godt mange gongar, historier og anekdoter kom på løpande band, og det blei ein riktig interessant og fint møte med Jon Fosse - på fleire måtar.

Etterlikning og dikting

På vidaregåande skreiv Jon Fosse tekstar sterkt inspirerte av Tarjei Vesaas.

- Har du talent kan du etterlikna.

Forskjellen på om ein har talent eller ikkje viser seg, ifølgje Fosse, i om ein lett får til å etterlikne det andre gjer eller ikkje. I tekst fann Fosse eit talent for dette, i musikken - enn kor viktig han var i ungdomsåra - fall det ikkje like lett.

Som alle store diktarar, som er omgrepet Fosse bruker om seg sjølv, har han sine aksiom som han framfører med djup sikkerheit og overtyding. Aksiomet eg merkar meg i denne seansen er følgjande:

- Ein diktar skriv ikkje synopsis. Ein som skriv synopsis har ein ikkje forstand på dikting. Det meiner eg.

Utsegna kjem i den delen av samtalen som går inn på dramatikken og korleis han kom til å byrje skrive for scena. Og eg høyrer kva han seier. Sjølv om eg personleg er av den oppfattinga at det ikkje finst berre éin god måte å vere eller gjere verken det eine eller andre på. Men kanskje vil eg nettopp på grunn av dette tvisynet ikkje nå like langt som Fosse, som etter seiande markerte seg med ei sterk stemme allereie som debutant, då han reiste seg og kom med følgjande utsegn:

- Fløgstad, eg er ikkje einig i litteratursynet ditt.

Fosse skil skarpt mellom seriøs prosa og kommersiell og underhaldande prosa. Implisitt ligg at ein diktar skriv prosa av det seriøse slaget.

Men korfor skriv Fosse? Jau, av nødvendigheit, kjem han til. Men også for gleda av det, på grunn av lykka det gir.

Fosse og Sex Pistols

Ei av mine medpublikummarar sa etterpå at Fosse sa så mange enkle ting som verka så sanne og viktige.

- Han har nok tyngde til at ein tek det han seier alvorleg, sa ho.

Eg grunna litt over denne tyngda. At vekta av det som blir sagt er proporsjonalt med tyngda til mennesket som seier det. Kven skaper vekt, kva skaper tyngde?

Eg blei elles svært imponert over det Cecilie N. Seiness fekk til i samtalen som hadde tittelen Desse auga, desse orda. I tillegg til at det tydeleg er ein nær og god tone mellom henne og Jon Fosse, er ho ein god intervjuar, ho legg opp til dei riktige historiene, ho stiller oppfølgjingsspørsmål på nett rett stad. Hadde det ikkje vore for henne og for den gode og avslappa tonen mellom dei to ville det truleg ikkje vore ei like fin oppleving.

- Kommer til å bli som da Sex Pistols spilte i Oslo. Men jeg var der denne gangen folkens!, twitrar leiaren i Norsk forfattersentrum, Ingvild C. Herzog, etterpå.

Og det kjennest litt slik. Som noko eg er glad eg tilrettela ferien min for å få med meg. Og eg kjenner fortsett lyst til å lese meir av det denne mannen har skrive. Som Naustet, til dømes, romanen som var Jon Fosses gjennombrot som forfattar i Noreg, i 1989. Og som han fekk si første melding i Dagbladet for, noko som var noko på den tida.

- No er det vel nesten for ei skam å rekne å bli meldt der.

(Nok eit unisont latterbrøl frå salen)

Eg kjem med toget

Eg kjem ikkje med toget, eg kjem med fly.

Eg opnar boka allereie på flyplassen. Eg har kjøpt panini og iskaffi, eg legg boka framføre meg på kafébordet, eg legg mobilen på venstre side for å halde boka opa.

Eg les:

Eg kjem med toget. Eli møter meg på stasjonen i den vesle byen, det er fleire år sidan me sist såg kvarandre.

Eg les:

Sjøen går kvit, skummet samlar seg i gulkvite render inne på stranda. Eg går så nær sjøen eg kan utan å bli blaut. Dei største bølgjene slår inn over føtene mine, vaskar over støvlane. Når eg går vekk frå huset har eg vinden i ryggen.

På flyet har eg vindaugsplass, men eg ser ikkje ut. Eg les:

Eli står bak meg, no møter ho blikket mitt, ho møter blikket mitt i spegelen. Ho legg handflata mot panna mi, dreg handa over hovudet mitt, dreg håret mitt hardt bakover. Andletet mitt ser heilt annleis ut slik, under handa hennar.

Når vi går inn for landing har eg lese ut boka. Det er den andre romanen Ingrid Z. Aanestad har skrive. Språket er vart og finstemt, klart og stramt. Det er ikkje unødige ord med, heller ikkje for få, teksten er tydeleg med mykje mellom linjene. Ei spenning dirrar gjennom boka. Kva er det med ho som kjem med toget? Korleis er det mellom henne og Eli? Kva vil skje?

Eg tilrår denne boka.
Eg kjem med toget, Ingrid Z. Aanestad.

Sommar

Ein liten sand, han er tørr og mjuk mot fotbladet (eige foto)
Eg hadde eigentleg tenkt å skrive eit lite innlegg om kor kjekt det er med f e r i e , men er blitt åtvara av radioen via Lindkvist mot å røpe slike ting på nettet, så eg ombestemte meg.

Eg skal IKKJE på f e r i e om to timar.
For øvrig er det ingenting av verdi i leilegheita mi. Berre gammalt skrap. Eg har ikkje makka meg til å kjøpe ny datamaskin enno. Og tv-en har skeivt bilete. Og dvd-spelaren kjøpte eg for 400 kr på Rimi i 2004. Eg har også ein stor, sint hund. Og ein stor sint mann. Og ein diger kjøtetande plante like innanfor inngangsdøra. Og veldig mange sikkerheitslåsar og -lenker. Og alarm. Som mannen min plar reagere lynraskt på, OG hunden, dei har mange slags skjulte våpen og lure strategiar. Hunden min er spesielt glad i slike stripete buksebakar som innbrotstjuvar plar ha.

Dessutan skal eg ikkje reise vekk i dag. Eg skal vere heime, ligge og lese bøker på balkongen i oslosommaren medan den store mannen min kokkelerer og vaskar huset og hunden luftar seg sjølv, den smartingen. Han er verkeleg menneskets beste venn.

Så sånn er det med den saka. Så berre ikkje innbill dykk noko.

c, f, h-m, p, r, t, w, x

Og best som eg sutrar og syt litt, så skriv eg igjen.

I går fekk eg ein god skrivekveld. Eg har underskrive utviklingsavtale for neste bok med forlaget, og det gjorde tydelegvis susen, for plutseleg skreiv eg igjen. Kanskje trengte eg eit lite spark bak. Å skrive under på å levere noko til ein viss dato er jo nettopp det - eit spark.

Foreløpig (dette kan jo endre seg med tida, med åra) jobbar eg fragmentert og etter puslespelmetoden. Eg veit ikkje om denne metoden er foreinleg (for min del) med eit manus der eg ikkje veit noko om kva som skal hende. Eg trur det då kan bli for laust og uoversiktleg. At fragmenta blir berre fragment, og ikkje skisser eller punkt som skal utvikle seg til noko større, som ligg der, som eg berre treng tid til å skrive ut.

Metoden må altså vere slik.
Først må eg tenke ut ei handling, så skrive henne sånn høveleg ned, ein slags disposisjon.
Så kan eg skrive tekstbrokkar og fragment.

I dag har manuset tre delar (ei logisk og praktisk inndeling), og er delt i tre dokument, då det eine dokumentet byrja bli vanskeleg å manøvrere i. Delane har arbeidstitlar som seier noko om innhaldet. Handlinga er kronologisk.
Det vil seie, eg skriv fragment og plasserer dei der dei kan passe. Så skriv eg bitane saman til ein logisk, eller sannsynleg, heilskap.
I går flytta eg om på nokre tekstbrokkar eg ikkje visste kor eg ville plassere. Eg skriv altså ikkje først a, så b og vidare heilt til å. Eg er ikkje sikker på om eg veit kva som er a enno, eingong. Og å aner eg iallfall ingenting om. Men eg veit ein del om c, f, h-m, p, r, t, w, x.

Scenene byrjar gjerne med ei setning eller to, eller ei råskisse til kva som skal hende. Så skriv eg det ut. Det er gøy å sjå korleis karakterer og omgjevnadar får lys i seg etter kvart som teksten veks.

No har ei av bipersonane fått si eiga historie, sin bakgrunn, personlegdom, lagnad, kan hende. Eg liker henne betre no. Ho synast.

No ser eg at bokstavane eg har plukka ut for å illustrere puslespelteksten min berre er konsonantar. Det tyder nok at det finstemte i språket manglar. Det må kome etter kvart, og mot slutten.

"Dersom dette er skrive av ein mann, må eg revurdere alt"

I helgas utgåve av Dag og Tid utfordra journalist Agnes Ravatn litteraturkritikar Cathrine Krøger og sosiolog Unn Conradi Andersen, som er aktuell med boka Har vi henne nå? om korleis kritikarar både umedvite og medvite tek på seg kjønnsbriller når dei vurderer kvinnelege forfattarar.

Utfordringa var ein blindtest på sitat frå ulike mannlege og kvinnelege forfattarar, og dei to deltakarane skulle gjette kjønnet til forfattaren.

"Til Dagsavisen 3. juni seier Unn Conradi Andersen at menn òg skriv om dei nære ting, og kvinner om samfunnet rundt seg: «Tar man bort navnet fra bokomslaget, ville det være vanskelig, enn si umulig, å avgjøre om en norsk samtidsroman er skrevet av en mann eller en kvinne. Så når kritikerne leser forfatterne ulikt, er det fordi de har ulike forventninger knyttet til kjønnet på den som skriver.»

Dagen etter parerer Dagbladets litteraturkritikar Cathrine Krøger slik: «Klart det fins bøker som man umiddelbart ser at er skrevet av en kvinne! Når jeg åpner boka, og det på første side for eksempel står noe sånt som: ‘Jeg ligger i fosterstilling. Jeg tegner en sirkel rundt min egen kropp’, vet jeg at det står en kvinne bak. Ingen menn skriver sånn, med mindre det er ironi eller parodi.» (Dagsavisen 4. juni). Krøger trekkjer fram Hanne Ørstavik som ein forfattar som skriv «med en kroppslig nærhet som jeg får fullstendig fnatt av»."

Så til verket. Eg skal her gi to døme frå blindtesten:

"11. Gardinflor er spent opp mellom kvinnen i kjernehuset sitt og de øvrige, som også besitter egne hjem og egenheter. De fattige, også de har bosteder der de vennlige ansiktene deres er samlet, bare det evig like skiller dem. Slik sovner de: ved å vise til sine forbindelser med direktøren som, pustende, er deres evige fader. Denne mannen, som skjenker dem sannheten som sin egen pust, så selvfølgelig regjerer han, har nå fått nok av damene og skriker om seg at han bare treng­er denne ene, sin egen.
Krøger: – Kinkig. Dette er godt. Eg svarar dame.
Conradi Andersen: – Mann.
Svar: Elfriede Jelinek: Lyst (1989)"

"15. Plutselig, som grepet ut av tomme lufta, sitter hun der.Her.Det må altså være her hun er falt ned nå.Hun.Her er hun dalt ned og svever omkring i sin egen kropp.Hun stirrer ned i hendene sine og studerer dem nøye som om det er første gang hun ser dem.En munn, hennes egen munn, gaper over et stykke skårent wienerbrød, som en hånd, hennes egen hånd, har løftet opp til ansiktet og nå holder der, mellom tennene, et øyeblikk, tomt og hvitt som evigheten.
Krøger: – Dette er akkurat det vi kallar kvinnelitteratur. Akkurat slik. Dersom dette er skrive av ein mann, må eg revurdere alt.
Conradi Andersen: – Mann.
Svar: Hans Herbjørnsrud: Vannbæreren (1984)"

Viss du lurer på kven som vann kan artikkelen i sin heilskap lesast HER.

Sjampis på Operataket

I fjor kom det visst 800 stykk på den årlege sommarfesten til Morgenbladet på Operataket.
I år regna det. Då vi endeleg våga oss utandørs kom vi til ein spreidd fest inne i Operafoajeen. Eit glas vin seinare letta det, og festen fortsette på taket, til stadig finare vêr og vakre operasvisker over høgtalarane.

Eg trudde kanskje det skulle skje noko. At nokon ville lese, eller snakke, eller opptre på ein eller annan måte. I staden blei det ein typisk minglefest. Alle trykte seg saman inst mot baren, i ei stor, trong klynge. Og det var hyggeleg. Om ikkje "alle" var der, så var der iallfall ein god del. Himmelen lysna samtidig som han mørkna, det sprudla i glasa og blei stadig tettare med folk. Og då eg i dag tilfeldigvis skrudde på NRK der dei viste reprise av gårsdagens VG-listekonsert på Rådhusplassen, skjønte eg at fyrverkeria vi såg frå Operaen blei sendt opp då A-ha spelte Take On Me.

I kveld er det fest på Litteraturhuset. Kanskje eg skal gå dit?

Det er juni, eg skulle skrive

Det er juni, det er lyse kveldar, det er full jobb, men snart er det ferie.

Eg har eit halvt år til å fullføre den neste romanen, om eg følgjer planen. Eg har skrive ein tredjedel av han. Det er juni, på eit halvt år må eg skrive to tredjedelar til.

Det er juni, for eit år sidan var eg ferdig med korrekturen, for eit år sidan blei den første, hittil einaste, romanen sendt til produksjon, for ti månadar sidan fekk eg boka i handa for første gong, for ti månadar sidan kom ho i butikkane. Kor er ho no?

Det er store skyar, som svulmar, dei rammar inn ein lyseblå himmel, eg ser det frå vindauget.
Eg har skrive ein tekst til ei nettutstilling om Ivar Aasen. Eg fekk tilbakemelding på teksten i dag. Vi likte teksten din godt, stod det, vi har ingen forslag til endringar.
Eg las gjennom teksten ein gong til, kjente meg glad for at dei ikkje ville endre han, såg Ivar Aasen føre meg, i det skrå, kalde vinterlyset eg har skrive han inn i. Det vesle andletet hans. Kor knortete han må ha vore.

Det er den nittande. For seks dagar sidan stod mi andre laurdagsspalte på trykk i Nationen. Om tre veker skal eg levere ei ny. Kva skal ho handle om? Eg veit ikkje. Eg har idear, eg skriv på innsida av hovudet, eg skriv i mørkret når eg burde sove, stundom skriblar eg nokre ord ned på ei blokk på nattbordet.

Og romanen. Eg burde skrive på romanen. Korfor skriv eg ikkje? Kva driv eg med?